Bundan dolayı, “en oynak borsa” olarak da bilinir. 1993′te bilgisayarlı sisteme geçildiğinde “oynak borsaya bu yakışır” diyen Türk brokerların, yeni işlem salonunu Sulukule’den getirdikleri dansözlerle açması bu bakımdan oldukça manidardı.

İstanbul borsası, bu ayın başında meşhur “keriz silkeleme” oyunlarından bir yenisine daha tanık oldu. Kamuoyu benzer bir manipülasyon oyunuyla 2006′da tanışmış, Orhan Gencebay’dan Fenerbahçeli Mecnur Çolak’a kadar pek çok ünlü ismin adı bu borsa oyununa karışmıştı. Bu kadar kısa sürede ikinci kez aynı tezgahın kurulması, İstanbul borsasının nevi şahsına münhasır özelliklerinin sonucu olsa gerek. Zira, Batı’da bile büyük spekülasyonlardan çok sonra gerekli önlemler alınıp, küçük yatırımcıyı uyaran yayımlar yapılırken, İstanbul borsası henüz bir yasaya dahi tabi olmadığı günlerde küçük yatırımcıya yardımcı olacak kapsamlı bir “keriz silkeleme” rehberine sahipti.

İlk İstanbul Borsası Komiseri Abidin Bey

1870′li yıllarda kendisi de hisse oyunlarına pek düşkün olan Padişah Abdülmecid, sadece göz kulak olsun diye borsaya komiser olarak Abidin Bey’i atamıştı. İşin doğrusu kimsenin umurunda değildi bu atama. Zaten etkili yetkileri de yoktu Abidin Bey’in. Ama O işini ciddiye aldı. Kimi zaman resmi kimlikle kimi zaman da tebdil-i kıyafet dolaştığı Galata sokaklarından topladığı bilgilerle 1875′te, “Konsolidenin Hava Oyunlarıyla Sair Muamelatı ve Müstekrezat Maliyeye Dair Risale” adıyla bugün dahi eşine az rastlanır çapta bir manipülasyon rehberi hazırladı. Ve borsa literatürüne ilk kez bugün “keriz silkeleme” adı verilen “hava oyunları” deyimini kazandırdı. Abidin Bey, manipülasyonu herkesin kolayca anlaması için hesaplar yaptı, orta oyununun karakterlerini kullandı, hayali kahramanlar yarattı.

Hilekar ile Safdil’in manipülasyon muhabbeti

Rehber, “hava oyunu” tanımıyla başlar: “Şöyle ki, konsolidin (dönemin tahvili) fiyatı, bugün mesela 50 kuruş iken, zatın biri ümit eder ki fiyatı terakki edecek, diğer bir zat zanneder ki, tenzil edecek. Bilfarz, borsada bir adam çıkar da 10 bin liralık konsolidin havasını 50 kuruşa satarım diye bağırır. Kendisinde ise 10 bin liralık değil, ayrıca belki bir katre konsolidi dahi olmasa caizdir. Karşısına diğer bir kimse çıkar ben kamilen aldım der. Bunun dahi nakdi 10 bin değil, topu 80 veya 100 lirası vardır. Ondan sonra konsolid 50 kuruş 20 paraya çıktı mı, 10 bin konsolidi alırım diyen kazanmış, yani 20 para farkından hasıl olan 5 bin kuruş almış ve satan 5 bin kuruş zarar etmiştir.” Abidin Bey bu teknik izahı, küçük yatırımcının anlaması için bir orta oyunu havasında daha da açar. Biri “hilekar” öteki “safdil” adlı iki kişiyi konuşturur:

Hilekar: Buyurunuz efendim, zatı aliniz şimdiye kadar konsolid işlerinde zannederim bulunmadınız.

Safdil: Hayır bulunmadım. Ben konsolid işlerini bilmem.

Hilekar: Yazık efendim. Sair işlerinizde boş yere ömrünüzü telef ettiniz. Geçen gün birisi geldi, adını unuttum. Dört günde onikibin dört yüz lira kazanıp gitti.

Safdil: Bu nasıl oldu, bizim bir İzzet Ağa vardı, o adam konsolid işlerinde batmış. Sen İzzet Ağayı biliyor musun?

Hilekar: Maazallah hiç bilmez olur muyum (aslında bilmiyordur) o biçareyi, ben de acıdım. Lakin ne fayda ki, kahrolası bir iki hilekara çattı onlar adeta akçesini çaldı. Ben doğru bir adamım. Bütün Galata beni bilir. Burasını bildiniz ki cenabınız bu akılla, bu dirayetle konsolid işlerine giripte biraz kaldınız mı, konsolid sizden adeta titreyecek ve o vakit binlerle kazanacağınız liraları göreceksiniz. Bana halk doğru Vasil der. Şimdi çok akçe koymayınız sadece kırk lira denemek için yeter. Kaybetseniz de fazla bir şey etmez lakin kazanırsanız bir günde dörtyüzseksen lira eder.

Safdil: Öyleyse hadi bir şey yapalım. Hem ben şimdi sana doğrusunu söyleyeyim, kendimi övmek gibi olmasın böyle şeyleri akılla çok bulurum. Hem bende başka bir şey daha var, büyük yerlere giderim her ne havadis varsa onlar herkesten önce işitirim. Bu iyi değil mi?

Hilekar: Aman efendim, ne buyurursunuz, nasıl iyi değildir. Bütün iş beyan buyurduğunuz şeylerdedir. Allah için durmayınız, zatınızı biliyorsunuz taktir eder severim (oysa yalan, bir iki saat önce tanımıştır) vakit kaybetmeyelim…

Abidin Bey, bu orta oyunu diyalogundan sonra safdil vatandaşın yakasını nasıl kaptırdığını şöyle anlatır: “İşte bu gibi ve daha başka budalaca birçok beyan ve desise ile zavallı adamı baştan çıkarır, kırk lirayı elinden alır. O kırk lira ile şans eseri kazandı mı artık, o biçarenin boynuna elini attı gitti. Zavallı saf adam kırk liradan aldığı zevk ile oynamaya başlar, ta ki varını yok eder. Zarar ettikçe sorar. ‘Bizim liralar gitti, bu nasıl oldu?’ Hilekar yanıtlar. ‘Aman efendim, siz ona bakmayın, sebebi vardır. Londra’daki olayı işitmediniz mi? (Halbuki hiçbir şey olmamıştır) Bir de Amerika’da bir zat vardı ki, dünyanın en büyük tüccarı idi. O iflas ettiğinden zatınız liraları kaybettiniz.”

Abidin Bey’den küçük yatırımcıya ögütler

Abidin Bey, fiyatların şişirilip küçük yatırımcının başka yöntemlerle nasıl soyulduğunu, bunu kimlerin yaptığını 100 sayfayı bulan rehberinde uzun uzun anlatır. Ve sözlerini şu öğütle noktalar: “Hasıla, tüm vatandaşlarımıza acizane tavsiye ederim ki, parası varsa konsolidin kendisini (devlet iç borçlanma senedini) alıp faiziyle yetinsin. Bu cihete diyecek yok. Lakin havasını oynadın mı (büyük yatırımcı gibi davranmayı kastediyor) harap olmak kaçınılmazdır.”

Oysa işin çok daha akıllı yöntemleri çıkabilir. Ama bu akıllı yöntemler akıllara sığmaz. Hatta delice bulunabilir.
Mesela hepsi aynı standarda sahip bir kapak yığınını düşünün. Bu kabakların üzerlerinde fiyatları yazıyor. Kabağın tanesi pazarda 3 kuruş ediyor. Ama pazara aynı kabağı satmaya gelenler oluyor. Yeni gelen kabaklarda 3 kuruşluk kabaklarla her şeyiyle tamamen aynı. Birileri çıkıyor ve bu yeni kabağa 3 kuruş yerine tam 1 lira fiyat vererek satın alıyor. Sizce akıllı işi mi?
Gelin olayı somut örnekle verelim. Borsada işlem gören şirketlerin bir çoğunun fiyatı nominal değerin (1 lira) oldukça altından işlem görüyor. Bu şirketlerden bir tanesi de Yaşar Grubu’na bağlı Viking Kâğıtçılık. Viking, sermaye ihtiyacını karşılamak için bedelli sermaye artırımına gidiyor. Şirketin İMKB’deki fiyatı o sıralar 3 kuruş. Oysa şirket bedelli sermaye arttırımında yeni paylarını nominal değer, yani 1 liradan satmak zorunda.
Normal olarak şu düşünülebilir. Şirketin hissesi zaten 3 kuruş, neden 1 liradan alınsın? Evet, bu durumda şirket bir açıklama yolluyor. Diyor ki “15 milyon liralık bu yeni hisseleri kimse almazsa bunları Grup şirketi Yaşar Birleşik Pazarlama satın alacak.”
Bir tarafta 3 kuruşa hisse varken diğer tarafta 1 liradan kim alır yeni hisseleri? Ama öyle olmuyor. Sermaye artırımı başladığında 145 bin yeni hisse 3 kuruş yerine 1 liradan alıcı buluyor. Normaller delice bakabilir olaya. Ve 3 kuruşluk eski hisseler dururken 1 lira üzerinden yeni hisse alanların hisseleri füze gibi fırlıyor. Bir anda hisseler 5 liraya vuruyor.
Yeni hisseler fırladığında eski hisselere de ilgi oluşmaya başlıyor veya başlatılıyor. Yani kabak piyasası birden hareketleniyor. Fiyatlar bir anda eski hisselerde de iki kattan fazla artarak 7,5 kuruşa varıyor. Ama kabak kimin başına patlayacak bilinmiyor.
Tam bu arada basında yer alan açıklamaya göre hâkim ortaklar da bu hareketlerden rahatsız. Tabii aklınıza şu soru gelebilir: “daha dün üç kuruş eden varlığın bugün 7,5 kuruşa fırlamışsa neden satmıyorsun?” Ama ben asıl şunu merak ediyorum: O 145 bin yeni hisseye o fiyatı verenler kim? Bağ var mı? İlişki ne? Elbette bu soruların cevabını bulmak kamu otoritesinin işidir.
Viking hisselerinde yaşanan küçük hisse kaçağı geçmişte Ünal Tarım şirketinin hisselerinde de yaşanmıştı. Hisse bölünmelerinin ardından yaşanan sert fiyat hareketleri ile çok geniş bir yatırımcı mağduriyeti oluşmuş ve ardından bu şirket iflas ile borsadan dahi çıkmıştı.
Dün borsamızda yaşanan gelişme bu piyasada bir gerçeği daha gün yüzüne çıkarmıştır. Borsamızda küçük yatırımcı hakkını savunacak bir oluşum maalesef yok. İMKB dahil resmi veya yarı resmi kurumsal yapılanma, yan kuruluşlar olarak birbirini besleyen bir zincir oluşturmuştur. En basit örneği vermek gerekirse İMKB bağışlarını nereye yapıyor cevabında bulabiliriz.
Dün piyasamız bir gerçeği daha gözler önüne serdi. İşlemler birkaç günlük kaldığı yerden devam etti. Ama burada yeniden belirtmem gerekiyor: Eğer patron işbirliği yoksa bu işlem sahiplerini kutlamak gerekiyor. Fayda-maliyet analizini burada iyi yapmak gerekiyor. Çünkü bu piyasada tek bir işlemde dahi yatırımcıyı 5 yıl hapis cezası ile yargıya yollayacak bir kamu güç odağı bulunuyor.
Madem bu kadar güç odağı var, neden bu piyasada operasyonlar oluyor diye sorabilirsiniz. Zaten bu sorunun da cevabı birçok şeyi açıklamaz mı? Kanımca soruları oyuncularda değil daha üstlerde aramak lazımdır. Cenazeye katılan katilleri de bulmak gerekiyor.

Döviz

İstanbul serbest piyasada dolar 1,6100, avro 2,1250 liradan güne başladı.Kapalıçarşı’da 1,6050 liradan alınan dolar 1,6100 liradan satılıyor. 2,1200 liradan alınan avronun satış fiyatı ise 2,1250 lira olarak belirlendi.Serbest piyasada dün kapanışta doların satış fiyatı 1,6120 lira, avronun satış fiyatı ise 2,1370 lira olmuştu.

Bankalararası piyasada satiştaki dolar kotasyonları en düşük 1,6150 lira, en yüksek 1,6190 lira seviyesinde bulunuyor. Dolar kotasyonları saat 09.15 itibarıyla alışta en düşük 1,6080 lira, en yüksek 1,6100 lira, satışta en düşük 1,6150 lira, en yüksek 1,6190 lira seviyesinde işlem görüyor.

İstanbul ve Ankara’da dolar, avro ve sterlinin alış-satış fiyatları, saat 09.30 itibariyle şöyle:

İSTANBUL
ALIŞ
SATIŞ

ABD Doları
1,6170
1,6190

Avro
2,1270
2,1290

Sterlin
2,3600
2,3700
ANKARA
ABD Doları
1,6070
1,6270

Avro
2,1180
2,1480

Sterlin
2,3400
2,3940